യുദ്ധവും തടവും എന്ന പശ്ചാത്തലത്തിൽ നടന്ന ജുവൈരിയയുടെ വിവാഹം, ഏഴാം നൂറ്റാണ്ടിലെ അറേബ്യയുടെ രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ യാഥാർത്ഥ്യങ്ങളുടെ ഒരു സംഗമഭൂമിയാണ്. ഇതിനെ ഒരു ആത്മീയ അനുഗ്രഹമായോ, കേവലമായ ചരിത്ര സംഭവമായോ കാണുന്നതിനുപകരം, അധികാര ബന്ധങ്ങൾ, നിലനിൽക്കുന്ന ആചാരങ്ങൾ, രാഷ്ട്രീയ കണക്കുകൂട്ടലുകൾ എന്നിവയുടെ കൂടിച്ചേരലായി സമീപിക്കേണ്ടതുണ്ട്.
1. യുദ്ധത്തിന്റെ പശ്ചാത്തലവും പ്രചോദനവും: ‘ആശ്ചര്യ’ ആക്രമണം
ബനൂ അൽ-മുസ്തലിഖ് ഗോത്രത്തിനെതിരായ യുദ്ധത്തിന്റെ പ്രാഥമിക കാരണമായി മുസ്ലിംകൾക്കെതിരായ അവരുടെ ആക്രമണ ഒരുക്കവും, ഖുറൈശ് പിന്തുണയും, തന്ത്രപ്രധാനമായ പാതയുടെ നിയന്ത്രണവും സാഹിത്യത്തിൽ കാണുന്നു . യുദ്ധം ഒരു ‘അപ്രതീക്ഷിത കൊള്ള’ മാത്രമായിരുന്നോ അതോ ചിട്ടയായ വിപുലീകരണത്തിന്റെ ഭാഗമായിരുന്നോ എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ ഉയരുന്നു.
മുസ്ലിം സേനയുടെ ആക്രമണം ‘ആശ്ചര്യകരമാ’യിരുന്നു എന്ന് സ്വയം സ്ഥിരീകരിക്കുന്ന ഒരു ഹദീസ് ഉണ്ട്: “അവർ അശ്രദ്ധരായിരിക്കുകയും അവരുടെ കന്നുകാലികൾ വെള്ളം കുടിക്കുകയും ചെയ്യുന്ന സമയത്ത്… അദ്ദേഹം യുദ്ധം ചെയ്തവരെ കൊല്ലുകയും മറ്റുള്ളവരെ തടവിലാക്കുകയും ചെയ്തു” (Sahih Muslim, Book 17, Number 4292 ). ഈ ‘ആശ്ചര്യ’ സ്വഭാവം, ഒരു പ്രതിരോധ നീക്കത്തേക്കാൾ, രാഷ്ട്രീയവും സാമ്പത്തികവുമായ ലക്ഷ്യങ്ങളോടെയുള്ള മുൻകരുതൽ നടപടിയായിരുന്നു എന്ന വാദത്തെ ശക്തിപ്പെടുത്തുന്നു.
യുദ്ധത്തിന്റെ ഫലമായി 200 കുടുംബങ്ങളെ തടവുകാരാക്കുകയും 200 ഒട്ടകങ്ങളും 5,000 ആടുകളും മറ്റ് വസ്തുക്കളും യുദ്ധമുതലായി പിടിച്ചെടുക്കുകയും ചെയ്തു . ഇത് വെറും ചെറിയ ഏറ്റുമുട്ടലല്ല, ഗണ്യമായ സാമ്പത്തിക നേട്ടമുണ്ടായ ഒരു സംഭവമാണ്. മക്കയിൽ നിന്നുള്ള പ്രധാന വാണിജ്യ പാത നിയന്ത്രിച്ചിരുന്ന ഒരു ഗോത്രത്തെ അടിച്ചമർത്തുന്നതിലൂടെ മദീനയുടെ സാമ്പത്തിക-രാഷ്ട്രീയ അധികാരം എങ്ങനെ വർധിപ്പിക്കാമെന്ന് ഈ നീക്കം കാണിക്കുന്നു.
2. ജുവൈരിയയുടെ തടവും വിവാഹ നിർദ്ദേശവും: അധികാര ബന്ധങ്ങൾ
ഗോത്രത്തലവന്റെ മകളും, യുദ്ധത്തിൽ ഭർത്താവിനെ നഷ്ടപ്പെട്ടതുമായ (അവരുടെ ഭർത്താവ് മുസാഫി ഇബ്നു സഫ്വാൻ യുദ്ധത്തിൽ കൊല്ലപ്പെട്ടു ) ജുവൈരിയ, യുദ്ധത്തടവുകാരായി മുഹമ്മദ് നബിയുടെ അനുചരനായ ഥാബിത് ഇബ്നു ഖൈസ് ഇബ്നു ശമ്മാസിന്റെ ഓഹരിയിൽ വീണു . അവർ തന്റെ സ്വാതന്ത്ര്യത്തിനായി ‘കിതാബ’ (മോചനക്കരാർ) ചെയ്തു, ഇത് അക്കാലത്തെ നിലവിലുള്ള ഒരു ആചാരമായിരുന്നു . 9 ഊഖിയ്യ (വെള്ളി തൂക്കം) മോചനദ്രവ്യമായി നിശ്ചയിച്ചു (Sunan Abi Dawud 3931 ).
തന്റെ മോചനകാര്യത്തിൽ സഹായിക്കാൻ മുഹമ്മദ് നബിയുടെ അടുത്തെത്തിയ ജുവൈരിയയോട് നബി പറഞ്ഞത് ഇതാണ്: “ഞാൻ നിൻ്റെ മോചനത്തുക അടച്ചുതരാം, നിന്നെ ഞാൻ വിവാഹം ചെയ്യാം” . ഈ സന്ദർഭത്തിൽ, ആയിശയുടെ വിവരണം അതീവ പ്രാധാന്യമർഹിക്കുന്നു: “വാതിൽക്കൽ അവർ നിൽക്കുമ്പോൾ ഞാൻ അവരെ നോക്കി, എനിക്ക് അവരോട് വെറുപ്പ് തോന്നി. നബി(സ) എന്നെപ്പോലെ അവരെ നോക്കുമെന്ന് ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി” . ഇത് പ്രത്യേകിച്ച് ജുവൈരിയയുടെ സൗന്ദര്യത്തെ പരാമർശിക്കുന്നു – “വളരെ സുന്ദരിയും ആകർഷകയും” ആയിരുന്നു അവർ .
ഈ വിവരണം, ഒരു യുദ്ധത്തടവുകാരിയായ സ്ത്രീ (ഉയർന്ന പദവിയുള്ളവളാണെങ്കിലും) അവളുടെ മോചനത്തിനായി ഭരണാധികാരിയുടെ മുമ്പാകെ ഹാജരാകുമ്പോൾ നിലനിൽക്കുന്ന അധികാര വിഷമതയെ വെളിവാക്കുന്നു. മോചനത്തുക അടയ്ക്കാൻ കഴിയാത്ത ഒരു സ്ത്രീക്ക്, ഭരണാധികാരിയുടെ വിവാഹ നിർദ്ദേശം നിരസിക്കുക എന്നത് എത്രത്തോളം സാധ്യമാണ്? ഇത് ‘ഉദാരത’ മാത്രമായി കാണുന്നതിന് പകരം, സാഹചര്യത്തിന്റെ നിർബന്ധിത സ്വഭാവം കൂടി പരിഗണിക്കേണ്ടതുണ്ട് . ജുവൈരിയയുടെ ‘സമ്മതം’ ഒരു യഥാർത്ഥ സ്വതന്ത്ര തീരുമാനമായിരുന്നോ എന്ന ചോദ്യം ഇവിടെ പ്രസക്തമാണ്.
3. നൂറ് കുടുംബങ്ങളുടെ മോചനം: രാഷ്ട്രീയ ഗണിതം
മുഹമ്മദ് നബി ജുവൈരിയയെ വിവാഹം ചെയ്തു എന്ന വാർത്ത പരന്നപ്പോൾ, മുസ്ലിംകൾ പറഞ്ഞു: “പ്രവാചകന്റെ വിവാഹബന്ധുക്കളെ തടവുകാരായി പിടിക്കുമോ?” തുടർന്ന് അവർ തങ്ങളുടെ പക്കലുള്ള ബനൂ അൽ-മുസ്തലിഖ് ഗോത്രത്തിൽപ്പെട്ട എല്ലാ തടവുകാരെയും മോചിപ്പിച്ചു, അതോടെ ഏകദേശം നൂറ് കുടുംബങ്ങൾ സ്വതന്ത്രരായി .
ഈ പ്രവൃത്തി, ‘ജുവൈരിയയുടെ ബർക്കത്ത്’ (അനുഗ്രഹം) മാത്രമായി അവതരിപ്പിക്കാറുണ്ട് . എന്നാൽ ഇത് വ്യക്തമായ ഒരു രാഷ്ട്രീയ-സാമൂഹിക കണക്കുകൂട്ടലാണ്. ഭരണാധികാരിയുടെ ബന്ധുക്കളെ (അവർ വിവാഹബന്ധത്തിലൂടെ ആണെങ്കിലും) അടിമകളായി നിലനിർത്തുന്നത് അപമാനകരവും സാമൂഹികമായി അസ്വീകാര്യവുമാണ്. ഈ തീരുമാനം, മുഹമ്മദ് നബിയുടെ അധികാരം എത്രത്തോളം സ്വാധീനം ചെലുത്തി എന്നതിന്റെയും, ആ അധികാരം എങ്ങനെ രാഷ്ട്രീയ സഖ്യങ്ങൾ സൃഷ്ടിക്കാൻ ഉപയോഗിച്ചു എന്നതിന്റെയും തെളിവാണ്. മോചനം, ബനൂ മുസ്തലിഖ് ഗോത്രത്തെ മുസ്ലിം സമൂഹവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നതിനുള്ള ഒരു തന്ത്രപരമായ നീക്കം കൂടിയായിരുന്നു .
4. പിതാവിന്റെ സന്ദർശനവും ഇസ്ലാം സ്വീകരണവും
ജുവൈരിയയുടെ പിതാവ് അൽ-ഹാരിത്, മോചനദ്രവ്യവുമായി മദീനയിൽ എത്തി. മുഹമ്മദ് നബി താൻ മറച്ചുവച്ച രണ്ട് ഒട്ടകങ്ങളെക്കുറിച്ച് പറഞ്ഞതായും, അത്ഭുതപ്പെട്ട പിതാവ് ഇസ്ലാം സ്വീകരിച്ചതായുമാണ് രേഖ . എന്നാൽ, ഈ കഥയുടെ മറ്റൊരു വായനയുണ്ട്. വിവാഹത്തിലൂടെ മകൾ മുസ്ലിം ഭരണാധികാരിയുടെ ഭാര്യയായി മാറിയ സാഹചര്യത്തിൽ, ഗോത്രത്തലവനായ ഒരു പിതാവിന് ആ സഖ്യം നഷ്ടപ്പെടുത്താനാവില്ല. ഇസ്ലാം സ്വീകരണം, രാഷ്ട്രീയമായും സാമൂഹികമായും ഏറ്റവും പ്രയോജനകരമായ ഓപ്ഷനായിരുന്നു എന്ന് ഇത് വ്യക്തമാക്കുന്നു. ജുവൈരിയയുടെ വിവാഹം, അവരുടെ പിതാവിന്റെയും ഗോത്രത്തിന്റെയും ഇസ്ലാം സ്വീകരണത്തിന് വഴിയൊരുക്കി എന്ന് ചരിത്രം രേഖപ്പെടുത്തുന്നു .
ഇതിനു വിപരീതമായി, ജുവൈരിയയുടെ പിതാവ് തന്നെ മോചനദ്രവ്യം നൽകി അവളെ മോചിപ്പിച്ച്, തുടർന്ന് അവളെ മുഹമ്മദ് നബിക്ക് വിവാഹം ചെയ്തുകൊടുത്തു എന്നൊരു വ്യത്യസ്ത വിവരണവും നിലവിലുണ്ട്, എന്നാൽ ഇത് ആയിശയുടെ (റ) ഹദീസുമായി പൊരുത്തപ്പെടുന്നില്ല .
5. പേര് മാറ്റവും അതിന്റെ പ്രതീകാത്മകത
ജുവൈരിയയുടെ യഥാർത്ഥ പേര് ‘ബറ്ര’ (നല്ലവൾ) ആയിരുന്നു, പിന്നീട് മുഹമ്മദ് നബി അത് ‘ജുവൈരിയ’ (ചെറിയ പെൺകുട്ടി/യുവതി) എന്നാക്കി മാറ്റി . ഇത് അക്കാലത്തെ സംസ്കാരത്തിൽ ഭരണാധികാരിക്ക് തന്റെ ഭാര്യയുടെ പേര് പോലും നിർണ്ണയിക്കാനുള്ള അധികാരമുണ്ടായിരുന്നു എന്നതിന്റെ സൂചനയാണ്. ഇത് വ്യക്തിത്വത്തെ ഭാഗികമായി മറികടന്ന്, അവരെ ഭരണാധികാരിയുടെ ലോകത്തേക്ക് പുനർനിർവചിക്കുന്ന ഒരു നീക്കമായി വായിക്കാവുന്നതാണ്.
6. സ്രോതസ്സുകളുടെ വിശ്വാസ്യത: ഹദീസ് വിമർശനം
ഈ സംഭവത്തിന്റെ പ്രാഥമിക സ്രോതസ്സ് Sunan Abi Dawud (3931) ആണ് . ഈ ഹദീസിന്റെ സംപ്രേഷണ പരമ്പരയിലെ (isnad) ഒരു പ്രധാന കണ്ണി മുഹമ്മദ് ഇബ്നു ഇസ്ഹാഖ് ആണ്. അദ്ദേഹം പ്രശസ്തമായ ‘സീറ’ (പ്രവാചക ജീവചരിത്രം) ഗ്രന്ഥത്തിന്റെ കർത്താവാണെങ്കിലും, ചില നിരൂപകർ അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിശ്വാസ്യതയെ സംശയിക്കുന്നു. എന്നിരുന്നാലും, അദ്ദേഹം തന്റെ വിവരണത്തിന്റെ സ്രോതസ്സ് നേരിട്ട് പറഞ്ഞതായി (صرح بالسماع) രേഖപ്പെടുത്തിയിട്ടുണ്ട്, ഇത് ‘തദ്ലീസ്’ (വിവരണത്തിലെ ന്യൂനത മറച്ചുവെക്കൽ) എന്ന ആരോപണത്തെ ഇല്ലാതാക്കുന്നു . ഇതിനെ ‘ഹസൻ’ (നല്ല) നിലവാരമുള്ള ഹദീസായി കണക്കാക്കുന്നു . വാസ്തവത്തിൽ, ഒരു ഭരണാധികാരിക്ക് സ്വയം ഒരു അടിമസ്ത്രീയെ വിവാഹം ചെയ്യാമെന്നതിന് ഈ ഹദീസ് തെളിവായി ഉപയോഗിക്കപ്പെടുന്നു .
എങ്കിലും, താരതമ്യേന പിൽക്കാലത്ത് (9-ാം നൂറ്റാണ്ട്) സമാഹരിക്കപ്പെട്ട ഈ രേഖകൾ, മുമ്പ് നിലവിലുണ്ടായിരുന്ന ഗ്രന്ഥങ്ങളുടെയും വാമൊഴി പാരമ്പര്യങ്ങളുടെയും അടിസ്ഥാനത്തിലാണ്. ഇസ്ലാമിക ചരിത്രത്തിലെ പല സംഭവങ്ങളെയും പോലെ, ഈ വിവരണവും രാഷ്ട്രീയവും സാമൂഹികവുമായ സ്വാധീനങ്ങൾക്ക് വിധേയമായിരിക്കാം എന്ന് വിമർശകർ ചൂണ്ടിക്കാട്ടുന്നു . ഹദീസ് പണ്ഡിതന്മാർ ഉപയോഗിക്കുന്ന ‘മത്ൻ’ (ഉള്ളടക്ക) വിമർശന രീതികൾ പോലും ആധുനിക മാനദണ്ഡങ്ങളുടെ സ്വാധീനത്തിന് വിധേയമാണെന്നും, അവ പശ്ചാത്തലത്തിൽ നിന്ന് വേർപെടുത്തി വിലയിരുത്തരുതെന്നും വാദങ്ങളുണ്ട് .
ഉപസംഹാരം
ജുവൈരിയയുടെ വിവാഹം മുഹമ്മദ് നബിയുടെ മാനുഷികവും രാഷ്ട്രീയവുമായ നീക്കങ്ങളുടെ ഒരു സങ്കീർണ്ണ ഉദാഹരണമാണ്. ഒരു യുദ്ധത്തടവുകാരിയുടെ ജീവിതത്തിൽ അനുഗ്രഹമായി മാറിയ ഈ ബന്ധം, അക്കാലത്തെ ഗോത്രരാഷ്ട്രീയത്തിന്റെയും അധികാര രാഷ്ട്രങ്ങളുടെയും ഭാഗമായിരുന്നു. യുദ്ധത്തിന്റെ സാമ്പത്തിക നേട്ടങ്ങൾ, ഒരു വിവാഹത്തിലൂടെ രാഷ്ട്രീയ സഖ്യം സൃഷ്ടിക്കാനുള്ള തന്ത്രം, നൂറ് കുടുംബങ്ങളുടെ മോചനത്തിന് കാരണമായ സാമൂഹിക സമ്മർദ്ദം, വിശ്വാസ്യതയിൽ വ്യത്യാസമുള്ള ചരിത്ര സ്രോതസ്സുകൾ എന്നിവ ഈ സംഭവത്തെ സമഗ്രമായി വിലയിരുത്താൻ ആവശ്യപ്പെടുന്നു. ഇതിനെ ഒരു ആത്മീയ അത്ഭുതം എന്നതിലുപരി, ആദ്യകാല ഇസ്ലാമിക രാഷ്ട്രീയത്തിലെ ഒരു നിർണായക രേഖയായി വായിക്കുമ്പോഴാണ് അതിന്റെ പൂർണ്ണമായ ചരിത്ര പ്രാധാന്യം മനസ്സിലാകുന്നത്.